Tin tức - Sự kiện

Lễ hội Đền Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi là một trong ba lễ hội của Hà Tĩnh được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (cùng với Lễ hội Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, lễ hội cầu ngư Nhượng Bạn). Lễ hội này được tổ chức theo thông lệ truyền thống, từ ngày 1 đến ngày 3/5 âm lịch hằng năm, đúng vào dịp kỷ niệm ngày mất của Đại vương Lê Khôi.

Lê Khôi (? – 1446), người làng Lam Sơn, Thụy Nguyên (nay là huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa). Ông là cháu ruột của vua Lê Thái Tổ (tức Lê Lợi). Mùa Xuân năm Mậu Tuất (1418) dưới ngọn cờ khởi nghĩa của Bình Định Vương Lê Lợi, Lê Khôi đã ghi được nhiều chiến công hiển hách trong việc chống quân Minh xâm lược. Năm 1424, Lê Lợi cho quân tiến vào Nghệ An. Trong trận Bồ Ải, “Lê Sát, Lê Lễ, Lê Vấn, Lê Nhân Chú, Lê Ngân, Lê Chiến, Lê Tông Kiều, Lê Khôi, Lê Bôi, Lê Văn An tranh nhau lên trước phá trận, đánh tan quân Minh, chém được đầu không xiết kể. Thuyền giặc chặn ngang dòng nước, xác chết đuối lấp sông, khí giới vất bỏ đầy núi. Bắt được Đô Ty là Chu Kiệt, chém được tướng tiên phong là Đỗ Ty Hoành Thành, bắt sống được quân giặc hàng nghìn người. Trần Trí, Sơn Thọ thu nhặt quân còn sót chạy về thành Nghệ An”(1).

Năm 1427, ông cùng tướng Phạm Vấn đem quân giúp Lê Sát đánh tan quân giặc ở Xương Giang. “Vua bèn sai các quân thủy bộ đều tiến đến vây. Lại chia quân chặn hết các ải Mỹ Yên, Chi Lăng, Phá Lũy, Bàng Quan. Thôi Tụ và Hoàng Phúc muốn tiến cũng không được, muốn lui cũng không được, bèn giả làm xin hòa, nhưng ngầm muốn chạy vào thành Chí Linh. Vua biết là kế gian dối, cố từ không cho hòa. Rồi sai Trần Hãn chặn đường lương, sai bọn Lê Vấn và Lê Khôi đem 3.000 quân Thiết đột, 4 con voi, cùng với bọn Sát, Lý, Nhân Chú, Văn An đánh phá. Ngày 15, quân Minh thua to, chém được hơn 5 vạn thủ cấp, bắt sống bọn Thôi Tụ, Hoàng Phúc và hơn 3 vạn quân giặc, cùng là khí giới, ngựa, vàng bạc, hàng lụa, không xiết kể. Còn những kẻ trốn được thì trong khoảng không đến 5 ngày, bọn chăn trâu kiếm củi bắt được hết, không sót người nào”(2).

Do có nhiều công lớn ông được nhà vua phong: “Kì Lân Hổ Vệ Tướng Quân, quyền Hành Tổng Quản, hàm Nhập Nội Thiếu úy”. Nhiều năm sau đó ông được cử đi cai quản các vùng, ông chủ trương bãi bỏ trạm gác và xét hỏi; vận động dân chúng, chiêu mộ lưu tán, hướng dẫn làm ruộng, trồng dâu, huấn luyện quân binh, được nhân dân và quân lính đồng tình, mến mộ.  

Năm 1430, Nông Đắc Thái, Bế Khắc Thiệu làm phản ở Thái Nguyên, triều đình triệu Lê Khôi trở về đánh dẹp. Tháng 2/1431, ông bắt được Nông Đắc Thái, Bế Khắc Thiệu. Năm 1433, vua Lê Thái Tổ mời ông vào điện bàn việc lập Thái tử và đề nghị ông giúp việc binh đao, chính sự cho vua Lê Thái Tông nối nghiệp. Năm 1437, Lê Khôi được phong làm Nhập nội tư mã, Tham trị chính sự, kiểm quản Tây Đạo. Tháng 12 năm 1437, ông làm Trấn phủ sứ lộ Nghệ An. Năm 1439, Lê Khôi đi cùng vua Lê Thái Tông đánh Ai Lao, bắt tướng Ai Lao là Đạo Mông. Năm 1440, Lê Khôi đi đánh châu Thuận Mỗi cùng với vua Lê Thái Tông. Năm 1441, tù trưởng Man tên Nghiễm đầu hàng. Vua Lê Thái Tông đem quân trở về, ông được thăng làm Nhập nội đô đốc, sau, chưa rõ vì lý do gì, ông bị giáng chức.

Năm 1443, ông được phục chức, làm Nhập Nội Thiếu úy phụ trách trấn thủ Nghệ An. Trong thời gian này, ông đã giải quyết rất nhiều việc kiện cáo, chỉ đạo sản xuất được mùa, nhân dân bình an.

Năm 1444, vua Chiêm Thành là Bí Cai tiến đánh cướp thành Châu Hóa. Năm 1445, vua Chiêm Thành lại tiến đánh đánh thành An Dung thuộc Châu Hóa, vua Lê Nhân Tông sai Tư đồ Lê Thận, đô đốc Lê Xí ứng cứu, Lê Khôi thống suất quân ở trấn tăng viện. Trận này Đại Việt chiến thắng, vua phong ông làm Nhập nội tham dự triều chính.

Năm 1446, Đô đốc Lê Khả lại đem binh đánh phương Nam, ông được lệnh đem binh bản bộ trấn Nghệ An đi trước, xông phá tan đồn quân ở trên ải, vượt sông Ly Giang đến cửa biển Thị Nại, rồi vượt biển đến đất Chiêm Thành. Quân của ông đi đến đâu giặc tan đến đó, sau đó đánh thành Đồ Bàn bắt được vua Bí Cai, tin thắng trận báo về kinh đô nhà vua vô cùng mui mừng phấn khởi.

Trên đường trở về ông lâm bệnh nặng, tướng sỹ, thái y chăm lo thuốc men chu đáo nhưng ông không qua khỏi. Ông đã mất vào ngày 03 tháng 5 năm Bính Dần (năm 1446). Quân sỹ hạ thuyền buồm chọn vùng đất đẹp lo mai táng ông trên núi Long Ngâm thuộc dãy núi Nam Giới, xưa thuộc địa phận làng Kim Đôi, nay thuộc xã Đỉnh Bàn, huyện Thạch Hà. Triều đình sai lập đền thờ trước mộ, tặng phong chức Nhập nội đô đốc, ban tên thụy là Trung Hiển, sau truy tặng Nhập nội kiểm hiệu tư không, bình chương sự, đổi tên thụy là Võ Mục. Niên hiệu Hồng Đức thứ 18 (1487), Lê Khôi được truy phong là Chiêu Trưng vương.

Nguyên xưa, hàng năm triều đình phái trấn quan đến tế ở đền Long Ngâm. Nhưng sau vì đền ở xa xôi, lại là nơi thường có sóng to gió lớn, Trấn thần Nghệ An bèn xin lập ngôi đền mới ở xã Triều Khẩu, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An để tiện việc thờ tự. Năm Tân Tỵ, niên hiệu Dương Hòa thứ 7 đời Lê Thần Tông (1641), triều đình có chỉ giao cho ba xã Kim Đôi, Mai Phụ, Vĩnh Tuy cử người tạo lệ trông nom thờ phụng ở đền Long Ngâm. Ngoài đền chính, ở các xã Mai Phụ, Thạch Kim, Thạch Hải, Thạch Trị đều có đền thờ vọng Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi.

Đền Chiêu Trưng Lê Khôi ở núi Nam Giới, được dựng năm Đinh Mão, Thái Hòa thứ 5 (1447). Về sau đền được sửa chữa nhiều lần, hiện có ba tòa thượng, trung, hạ đường do ba làng Kim Đôi, Mai Phụ, Vĩnh Tuy xây dựng đời Nguyễn. Sau đền là khu mộ. Trong đền có nhiều biển đối, tự khí quý giá và pho tượng Chiêu Trưng vương bằng gỗ trầm hương. Ở sân đền có bia đá ghi tiểu sử và sự nghiệp của ông và bia khắc bài thơ Nôm của vua Lê Thánh Tông. Đến đời Duy Tân, dân các xã xây thêm cổng ngũ lâu trước sân và cổng ngoài cùng đường lên qua 23 bậc đá. Di tích Mộ và đền Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi đã được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng di tích quốc gia tại Quyết định số 309/QĐ- BVHTT ngày 8/6/1990.

Lễ hội Đền Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi được tổ chức hằng năm nhằm tưởng nhớ công lao to lớn của Lê Khôi trong việc chống giặc ngoại xâm đồng thời cầu mong mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an.

Lễ hội gồm có 2 phần: Phần lễ và phần hội. Phần lễ bao gồm lễ sái tạo sửa soạn đồ đạc trong đền trước ngày tế lễ; lễ rước chân hương từ các đền thờ vọng đến đền chính với hai con đường. Đoàn từ Mai Phụ, Thạch Kim (huyện Lộc Hà) rước xuống thuyền sang đền chính. Đoàn rước xã Thạch Hải, Thạch Trị (huyện Thạch Hà) đi bằng đường bộ. Dù cách thức nào, đoàn rước cũng do 2 vị cao niên mẫu mực nhất dẫn đường, với kiệu khiêng bát hương, ô, lọng, đồ tế khí và cờ hoa rực rỡ. Tiếp theo lễ rước là lễ tế với những nét rất cổ truyền của dân tộc như khai trống, dâng hương, tấu trình văn tế ôn lại thân thế, cuộc đời của Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi… Sau đó là lễ rước Lư hương và đồ tế khí trở về các đền vọng và tổ chức lễ cúng tại các đền vọng ở các xã: Mai Phụ, Thạch Kim, Thạch Hải, Thạch Trị. Phần hội gồm có những hoạt động văn hóa văn nghệ, thể dục thể thao như sau: Hội thả hoa đăng, hội đua thuyền, thi thả diều, đi cà kheo, ngâm thơ, cờ tướng, bóng chuyền, kéo co, chương trình nghệ thuật…

Sách Lễ hội dân gian ở Hà Tĩnh của nhà nghiên cứu văn hóa Thái Kim Đỉnh có đoạn viết: “Cuốn hút người xem nhất là cuộc rước thần trên sông Cửa Sót, từ cửa đền Mai Phụ xuống đền cửa đền chính Long Ngâm. Xưa, cuộc rước được chuẩn bị rất chu đáo. Chính giữa là chiếc thuyền lớn, trên thiết lập bàn thờ, có lọng vàng che, phía sau cắm cây cờ đại và bên mạn có một số cờ ngũ hành. Đi kế bên và phía sau là hàng chục thuyền khác, trên đều cắm cờ; thuyền chiêng, trống, thuyền bát âm, thuyền chức sắc hào lão… Lại có hai thuyền bơi, với hai đội bơi mình trần đầu trùm khăn xanh dỏ, cầm dầm bơi dàn đều bên mạn”(3).

Từ năm 2020 đến nay, để đảm bảo phòng chống dịch Covid - 19 nên lễ hội đền Lê Khôi năm nay chỉ tổ chức phần lễ với thành phần nội bộ của 2 huyện Thạch Hà và Lộc Hà trên tinh thần thu gọn nhưng đảm bảo về lễ nghi truyền thống và không khí trang nghiêm, thành kính. Lễ hội đền Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi trở thành hoạt động mang đậm nét đẹp văn hóa truyền thống của cư dân các xã vùng bãi ngang ven biển Hà Tĩnh. Đây cũng là dịp để Hà Tĩnh quảng bá, giới thiệu tiềm năng du lịch trên địa bàn, góp phần thu hút du khách đến với dải đất Lam Hồng giàu truyền thống văn hóa.

Với những nét đặc sắc đó, lễ hội đền Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tại Quyết định số 2459/QĐ-BVTTDL ngày 26/6/2017 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Nguyễn Nga

Chú thích:

(1) Đại Việt sử ký toàn thư (2013), Nhà xuất bản Thời đại, Hà Nội, tr. 488.

(2) Đại Việt sử ký toàn thư (2013), Nhà xuất bản Thời đại, Hà Nội, tr. 509.

(3) Thái Kim Đỉnh (biên soạn) (2005), Sở Văn hóa – Thông tin Hà Tĩnh, tr. 122 -123.